Ölüme Bağlı Toptan Ödeme ve İhyası Evlenme ve Cenaze Yardımı
Bu primli ödeme 5510 sayılı sosyal güvenlik kanununun 36. maddesinde düzenlenmiştir. Esasen toptan ödeme ve bunun ihyası(hizmetleri canlandırma) aynı maddede düzenlenmiştir. Ancak biz iki başlık altında kısa kısa anlatacağız.
Ölüm toptan ödemesi sigortalının ödemiş olduğu veya sigortalı adına bildirilen primlerin tasfiye edilerek Kurum nezdinde bulunan prim alacaklarının iade edilmesidir. Ölüm toptan ödemesi yapıldığı takdirde ölen kişinin Kurumdan alacağı kalmamakta ve adeta hizmet kütüğü kapatılmaktadır.
Yukarıda bahsi geçen maddeye göre ölüm toptan ödemesi yapılabilmesi için;
· Hak sahiplerine ölüm aylığının bağlanmaması,
· Bağ-Kur(4/1-b) için prim borcunun ödenmiş olması(prim borcunun olması halinde zaten ödeme yapılmadığı için iade de olmayacaktır. Nihayetinde ölüm toptan ödemesi sigortalının Kuruma ödediği prim tutarının iadesidir. Prim süresinin bir kısmının ödenmiş bir kısmının ödenmemiş olması halinde de toptan ödeme yapılmamakta 4/1-b ve GSS borcu tahsil edildikten sonra toptan ödeme yapılmaktadır.),
· SSK(4/1-a) ve Emekli Sandığı(4/1-c) kapsamında sigortalının prim ödeme sorumlusu işveren veya Kurumu olduğundan prim borcunun olması toptan ödeme yapılmasına engel olmayacaktır.
· Toptan ödeme sadece malullük, yaşlılık, ölüm sigortaları primini kapsamaktadır. Diğer bir deyişle kısa vadeli sigorta kollarına(iş kazası, meslek hastalığı, analık, hastalık) ait prim tutarları iade edilmeyecektir.
Toptan ödemenin kimlere yapılacağı hususu ölüm aylığının hak sahipleri ile aynı düzenleme kapsamında değerlendirilmektedir. Daha önceki yazımızda değindiğimiz üzere hak sahiplerine ilişkin hisse, aylık bağlama-kesilme ve diğer özel koşullar ölüm toptan ödemesi açısından birebir aynıdır.
2. ÖLÜM TOPTAN ÖDEMESİNİN İHYASI
Yukarıda açıklandığı üzere toptan ödemesi alan hak sahiplerinin talebi üzerine ölüm aylığının bağlanabilmesi halinde toptan ödeme şeklinde tasfiye edilen prim tutarları güncelleme katsayısı ile talep tarihine güncellenerek ödenmesine ihya denilmektedir.
İhya edilen hizmetler yeniden kütüğe işlenerek canlandırılmakta ve ölüm aylığı bağlama süreci ölüm aylığı talebi ile başlamaktadır.
Dikkat edilirse ölüm toptan ödemesinin yapılabilmesinin koşullarından birisi ölüm aylığının bağlanamıyor olması için ihya yapılabilmesi için ise ölüm aylığının bağlanabilmesi şartı gerekmektedir. Dolayısıyla akıllara ölüm aylığı bağlamadığı gerekçesi ile tasfiye edilen hizmetler nasıl oluyor da ölüm aylığı bağlanabilir hale gelebilmektedir? Bu sorunun birden fazla cevabı bulunabilir. Kurumun hizmet kayıtlarında oluşan yanlışlıklar, mahkeme kararları, yasal değişiklikler, borçlanma olanaklarının değişmesi veya hizmet birleştirme vb durumlar ihya yapılmasını mümkün kılabilmektedir.
3. EVLENME YARDIMI
Esasen evlenme yardımı ile cenaze yardımı aynı kanun maddesinde düzenlenmiştir. Ancak biz bunları ayrı başlıklar altında açıklayacağız. Evlenme yardımı halk arasında çeyiz yardımı olarak bilinmekle birlikte mülga 5434 sayılı kanunda ise evlenme ikramiyesi olarak geçmektedir.
Yine mülga 5434 sayılı kanunda hak sahibi eş ev kız çocuklarına evlenmeleri halinde kesilen aylıklarının oniki katı peşin olarak ödenmesine ilişkin hüküm bulunmaktadır. Benzer bir düzenleme mülga 506 sayılı kanunda bulunmakta ancak sadece kız çocuklarının alabileceği ve iki yıllık maaşları tutarının ödeneceği yönünden farklılık arz etmektedir. Mülga 1479 sayılı kanunda bu konuda ise herhangi bir düzenlenmeye rastlanmamaktadır.
Sosyal güvenlik reformu kapsamında bu farklı hizmet alanlarını düzenleyen kanunlar 5510 sayılı kanun bünyesinde toplanmış dolayısıyla evlenme yardımının hem adlandırması hem de düzenlemesi tekilleşmiştir.
Bu kanunun 37. maddesindeki düzenlemeye göre evlenme nedeniyle aylıkları kesilen kız çocuklarına ödenir. Buna göre;
· talepte bulunmak,
· aylık veya gelir almakta iken evlenmek(aylığın evlenme nedeni ile kesilmesi) koşuluyla (burada dikkat edilmesi gereken husus sadece hem ölüm aylığı hem ölüm geliri kapsamındaki ödemeler için geçerlidir.),
· almış oldukları aylıklarının iki yıllık tutarı(24 aylık) peşin ödenir ve
· bu süre boyunca diğer hak sahiplerinin hisselerinde bu nedenle artış yapılmaz ve
· bu iki yıllık zaman diliminde yeniden aylık talebinde bulunması halinde aylık bağlanmaz.
Talepte bulunan kişinin dilekçesinin ekine eğer evlenme nüfus kütüğüne tescil edilmemiş ise evlenme cüzdanını eklemesi ve ikametgahının bağlı bulunduğu sosyal güvenlik merkezine başvuru yapması gerekecektir.
4. CENAZE YARDIMI
Bir üst başlıkta değindiğimiz üzere hem kanunda hem de yönetmelikte evlenme ile cenaze ödeneği aynı maddeler de düzenlenmiştir. 5510 sayılı kanunun 37. ve sosyal sigorta işlemleri yönetmeliğinin 43. maddesinde düzenlenmiştir.
Cenaze ödeneği esasen defin masraflarının karşılanması amacıyla öngörülmüş bir yardım türüdür. Tek seferlik bir yardımdır. Gelir/aylıklar gibi süreğen(mütemadi) bir yardım değildir. Cenaze ödeneğinin diğer bir ayırıcı özelliği ise ödenek tutarının prim, aylık bağlama oranı vb parametreler dışında tamamıyla Kurum Yönetim Kurulunun takdirine bağlı olmasıdır. Daha açık ifade ile cenaze ödeneği tutarını her yıl TÜİK verileri yardımı ile Kurum Yönetim Kurulu belirler.
Bu bilgiler ışığında hemen eklemek gerekir ki, mülga 5434 sayılı kanun kapsamında sigortalıların durumu farklılık arz etmektedir. Makam, görev ve temsil tazminatları hariç ve sigortalının aylığından az olmamak üzere 2021 yılı için 3149,94 TL olarak belirlenmiştir. Yürürlükteki kanun kapsamındaki talepler için ödenecek tutar ise 918 TL olarak kararlaştırılmıştır.
Cenaze yardımından yararlanabilmek için;
· İş kazası veya meslek hastalığı sonucu veya
· Sürekli iş göremezlik geliri, malullük aylığı veya yaşlılık aylığı alıyorken veya
· Adına 360 gün prim ödenmiş olup ölen sigortalılar için ödenecektir.
Bu yardım ölen sigortalının hak sahiplerine ödenmekle birlikte 37. madde kapsamında
dereceli bir hak sahipliği ön görülmüştür. Ödenecekler kişiler sırası ile eşine, yoksa çocuklarına, yoksa ana-babasına, yoksa kardeşleri şeklinde belirlenmiştir. Burada gözetilen sıra, adete defin işlemlerini yapmanın sosyal mükellefiyetine vurgu yapmaktadır.
Nitekim devam eden fıkrada belirtilen kişilere ödenmemesi halinde ve
cenazenin gerçek ve tüzel kişilerce kaldırılarak masrafların faturalandırılması
halinde yukardaki tutarı geçmemek üzere bu kişilere de ödeme yapılabilecektir.