Ölüm geliri toplumumuzda ölüm aylığı ile karıştırılmakta ve dul-yetim aylığı olarak bilinmektedir. Ancak teorik olarak ölüm aylığı ile ölüm geliri birbirinden tamamen ve kesin çizgilerle ayrılmış yardımlardır. Bu yardımların sağlandığı sigorta kolları, bunlara ilişkin prim tarifeleri ve ödenek tutarlarının hesaplanma ve ödenek tahsis koşulları tamamen farklıdır. Sadece hak sahiplerine paylaştırılması ve hak sahipliği koşulları başlıklarında aynı koşullar geçerlidir(5510 sayılı kanun 34. madde).
Tüm açıklamalar ışığında en aygın kullanılan tanımlar ise şöyledir: Ölüm aylığı, uzun vadeli sigorta(malullük, yaşlılık, ölüm) kollarından bağlanan sürekli ödeme iken; ölüm geliri, kısa vadeli sigorta kollarından(iş kazası ve meslek hastalığı) bağlanan sürekli ödemedir. Daha önceki yazılarımızda ölüm aylığını açıklamaya çalışmıştık. Bu yazımızda ise ölüm gelirini açıklamaya çalışacağız.
Ölüm gelirinin şartları ve ölüm gelirinin bağlanması usul ve esasları için 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve türev mevzuatını baz almalıyız.
Sosyal güvenlik mevzuatımızda ölüm geliri sadece 5510 sayılı kanunun 4/1-a(SSK) ve 4/1-b(Bağ-Kur) statülerindeki sigortalı veya hak sahiplerine sağlanan bir yardımdır. Aynı kanunun 4/1-c(Emekli Sandığı) kapsamındaki sigortalılara bu yardımın muadili denebilecek vazife malulü aylığı bağlanabilmektedir.
Yukarda açıklandığı üzere ölüm geliri kısa vadeli sigorta kollarından olan iş kazası ve meslek hastalığı kapsamında sağlanan bir yardımdır. 5510 sayılı kanunun 16/c bendinde düzenlenmiştir. Buna göre:
· Sigortalının iş kazası veya meslek hastalığı sonucu veya
· Sigortalının sürekli iş göremezlik geliri almakta iken ölmesi gerekir.
İş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölüm nasıl olduğunu veya iş kazasının ve meslek hastalığının kanunen nasıl tanımlandığının hangi kaza ve hastalıkların kapsama girdiğini ayrı bir yazıda açıklamak gerekecektir.
Burada hemen belirtmemiz gereken en önemli nokta ölüm geliri bağlanabilmesi için prim ödeme gün sayısı, yaş veya sigortalılık süresi aranmamaktadır. Ölüm geliri bağlanabilmesinin en önemli koşulu ölümüm iş kazası veya meslek hastalığına bağlı olduğunun tespitidir. Bu tespiti iş kazasında Kurum denetim elemanının, meslek hastalığında ise meslek hastalıkları hastanesinin raporu ile yapılır.
Ölüm Geliri Nedir? Ölüm Geliri Şartları Nelerdir?
Sürekli iş göremezlik geliri almakta iken ölen sigortalının
hak sahiplerine gelir bağlanabilmesi için daha farklı bir koşullar
öngörülmüştür. Esasen bu kişilerin iş kazası geçirdiği veya meslek hastalığına
tutulduğu tespit edilmiş, bu sigortalılar belli yardımlardan yararlanmış ve
yararlandıkları sırada vefat etmişlerdir. Sürekli iş göremezlik geliri almakta
iken vefat eden sigortalıların hak sahiplerine 5510 sayılı kanunun 20.
maddesinin ikinci ve üçüncü paragraflarında düzenlenmiştir.
Sosyal güvenlik reformundan önce 1479 sayılı kısa adıyla Bağ-Kur kanununda iş kazası ve meslek hastalığı malullük sigotası içerisinde düzenlenmiştir. Ayrı bir yardım olarak düşünülmemiştir. 506 sayılı SSK da ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortasından sağlanan sürekli iş göremezlik geliri, gelirin belli koşullarda hak sahiplerine aktarılabileceği öngörülmüştür. Buna göre meslekte kazanama gücünün %50 veya daha fazla kaybedilmesi durumunda ölümün işkazası veya meslek hastalığına bağlı olup olmdığında bakılmayacaktır.
Ancak Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğine eklenen geçici 36. maddde ile 506 sayılı kanunun yürürlükte olduğu dönemde meslekte kazanma gücü kayıp oranı %50’nin altında olup ve işkazası veya meslek hastalığına bağlı bir nedenden ötürü öldüğü tespit edilemeyenlerin haksahiplerinin sosyal güvenlik merkezlerine başvurması halinde kendilerine gelir bağlanabilecektir.
Ölüm gelirinin en spesifik noktalarından biri gelirin hesaplanmasıdır. Gelir 5510 sayılı kanunun 20/1 fıkrası kapsamında tespit edilir. Buna göre yine aynı kanunun 17. maddesi kapsamında tespit edilen aylık kazancın %70’i gelir olarak ödenecektir. Kazanç, işkazasının olduğu veya sigortalının meslek hastalığına tutulduğunun tespit edildiği tarihten önceki oniki ay içindeki son üç aydaki kazancın bu kazançlara denk gelen gün sayısına bölünmesi suretiyle bulunur.
Sigortalının çalışmaya bağladığı ay iş kazasına uğraması halinde ise gelire esas alınacak ücret, çalışmaya başladığı tarih ile sürekli iş göremez duruma girdiği tarih aarasındaki kazancın gün sayısına bölünmesi ile bulunacaktır. Benzer şekilde çalışanın işe başladığı gün kazaya uğraması halinde ise emsal işçinin kazançları dikkate alınacaktır.
5510 sayılı kanunun 4/1-a bendi(SSK) kapsamında sigortalı olanların gelire esas günlük kazanç hesabında prim, ikramiye veya benzeri arızi ödemlerin olması halinde günlük ortalama ücretin %50’sinden fazla olamaz. Şimdi örnek üzerinden hem gelire esas kazancı hem de geliri hesaplamaya çalışacağız.
Örnek 1)
İş kazasının olduğu tarih: 01/07/2021 olsun.
Sigortalının kaza tarihinden önceki oniki aydaki kazancının tespit edilebilmesi için 06/2021 ile 07/2020 arasındaki( bu aylar dahil) aylarda kazanç aramamız gerekecektir. Bunu yaparken kanunun lafzında son üç ay denildiği için üçer aylık kesitler halinde bakmamız gerekecektir. Bu üç aylık kesitlerin hangisinde kazanç bulundu ise onun üzerinden günlük esas kazanç hesaplanacaktır. Kesitlerin üç ayının tamamında kazanç bulunması şart değildir. Herhangi bir aya kazanç bulunması yeterli olacaktır.
1. Kesit 2. Kesit 3. Kesit 4. Kesit
06/2021 03/2021 12/2020 09/2020
05/2021 02/2021 11/2020 08/2020
04/2021 01/2021 10/2020 07/2020
Söz gelimi birinci kesitte kazancın bulunduğunu varsaydığımızda şöyle iki durum ortaya çıkacaktır:
1. Durum 2. Durum
06/2021 30 gün 3577,5 TL 06/2021 kazanç yok..
05/2021 30 gün 3577,5 TL 05/2021 20 gün 2400 TL
04/2021 30 gün 3577,5 TL 04/2021 kazanç yok…
Birinci durumda gelire esas kazanç (3577,5+3577,5+3577,5)/(30+30+30)=119,25 TL olarak bulunacaktır.
İkinci durumda dikkat edilirse sadece mayıs ayında hizmet bulunmakta ve yirmi gün çalışılmıştır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta bahsi geçen üç ayın tamamında hizmet bulunması ve otuz günlük olarak çalışılması şart değildir. Ne kadar çalışılmış ise gün başına esas kazanç hesaplanacaktır. Bu açıklamanın ışığında 2400/20=120 TL olarak günlük esas kazanç hesaplanacaktır.
Prim, ikramiye veya benzeri arızi ödemelerin olması durumunda ise günlük esas kazancın yarısı üst sınır olarak belirlenip ona göre ekleme yapılacaktır. Bir örnek ile anlatmamız gerekecek olursa;
Örnek 2)
Normal Ücret Arızi Ödeme(Prim, İkramiye vb)
06/2021 30 gün 3577,5 TL 1000
05/2021 30 gün 3577,5 TL 1000
04/2021 30 gün 3577,5 TL 1000
Bu durumda öncelikle (3577,5+3577,5+3577,5+1000+1000+1000)/(30+30+30)=152,58 şeklinde günlük ücret hesaplanacak ve örneğimizde verilerini kullandığımız hayali sigortalımızın 119,25 olan günlük kazancının %50 artırılmış halinden fazla olup olmadığının kontrolü yapılacaktır. Yani 119,25+119,25/2=178,87 TL’den daha fazla olan tutarlar hesaba dahil edilmeyecektir. Bulunan 152,58 TL, bu sigortalı için geçerli olan 178,87 TL’yi aşmadığı için tamamı hesaba dahil edilecektir. Ancak eğer şöyle olsaydı;
Normal Ücret Arızi Ödeme(Prim, İkramiye vb)
06/2021 30 gün 3577,5 TL 3000
05/2021 30 gün 3577,5 TL 3000
04/2021 30 gün 3577,5 TL 3000
(3577,5+3577,5+3577,5+3000+3000+3000)/(30+30+30)=219,25 TL günlük kazanç bulunacak ve normal ücretin %50 artırılmış tutarından(178,87) fazla olacağından, fazla olan kısım atılarak 178,87 TL olarak gelir hesabına dahil edilecektir.
Günlük esas kazancın tespit edilmesinden sonra ölüm gelirinin günlük tutarının hesaplanması gerekmektedir. Yukarıda bahsettiğimiz üzere 20/1 fıkrasının amir hükmünün vermiş olduğu formülü kullanmamız gerekecektir. Mevzu bahis kanunun 17. maddesi gereğince hesaplanan gelire esas günlük kazanç 20. maddenin formüle ettiği yöntem ile gelire dönüştürülmektedir. Bu formül gelire esas günlük kazancın %70’inin bulunmasından ibarettir. Yine bir örnek ile somutlaştırmaya çalışacağız.
Örnek 3)
Gelire esas günlük kazancın bulunması için kullandığımız Örnek 1’deki birinci durumdaki veriler üzerinden hareket edeceğiz. Buna göre öncelikle gelire esas günlük kazancın tespit edilmesi gerekmektedir.
Gelire esas günlük kazanç Yasal Oran Günlük Gelir
119,25 X %70 = 83,475
83,475 olarak bulunan günlük gelir yasal olarak otuz gün olarak belirlenen ay hesabı üzerinden ödeneceğinden (83,475)X(30)=2504,25 TL şeklinde dönüştürülmesi gerekmektedir. Bu gelir, 34. madde çerçevesinde hak sahiplerine ödenecektir.
Buraya kadar gelirin tanımı, hesaplama şekli gibi konuları açıklamış olduk. Hak sahiplerinin bu yardımdan faydalanabilmesi için iş kazasının olduğu işverenin bağlı bulunduğu sosyal güvenlik merkezine tahsis talep ve beyan taahhüt belgesi ile başvuru yapmaları gerekmektedir. Hak kaybına uğramamak için iş kazası veya savcılık soruşturmasının ya da meslek hastalıkları hastanesinin raporunu beklenmeksizin talepte bulunulmalıdır.
•Ölüm gelirinin bağlanabilmesi için aranan şartlar nelerdir?
•Ölüm gelirinden kimler faydalanır?
•Ölüm gelirinin bağlanması ve kesilmesi hususları nelerdir?
•Ölüm gelirinde zamanaşımı ve hak düşürücü süreler ne kadardır?
•Sigortalı tarafından evlât edinilmiş, tanınmış veya soy bağı düzeltilmiş veya babalığı hükme bağlanmış çocukları ile sigortalının ölümünden sonra doğan çocukları hangi şartlarda ölüm gelirinden faydalanır?
Ölüm geliri ile ilgili aklınızdaki tüm soruların cevaplarını öğrenmek ve böylece haklarınızı daha iyi kullanabilmek için bibilenvar.com ‘a sorun.